Crkva Sv. Jovana U Zatonu
Istorijat
Crkva Svetog Jovana u Zatonu se pominje u Povelji Stefana Prvovenčanog iz 1220. godine, kojom je pripojena manastiru Žiča, sedištu srpskih arhiepiskopa. U vreme Svetog Save, kada je dobijena autokefalnost Srpske pravoslavne crkve, zatonska crkva i župa imali su veliki značaj. Malo je podataka o vremenu gradnje crkve Sv. Jovana i njenom ktitoru. Izvesno je, međutim, da ovaj hram potiče najvjerovatnije s kraja X veka, i ubraja se u red najstarijih bogomolja na prostoru Crne Gore.
Ona je građena pre crkve Sv. Petra u Bijelom Polju iz 1126. godine, u kojoj je napisano Miroslavljevo jevanđelje. Međutim, završetkom izgradnje crkve sv. Petra, sedište eparhije premešteno je iz zatonske crkve u novu crkvu. Turci su 1455. godine prušili crkvu u Zatonu. Drugo stradanje crkve desilo se nakon Drugog svetskog rata, kada su tadašnje vlasti porušile ono što je ostalo od turskog rušenja crkve. Crkva je bila u ruševinama sve do 2001. godine, kada je započela njena obnova, koja je trajala do 2009. godine.
Detalji o kulturnom dobru
Crkva je podignuta u IX ili X veku. U doba Nemanjića crkva je dograđivana, a smatra se da su je uništile Osmanlije, krajem XIV veka. Njeni ostaci su teško oštećeni nakon Drugog svetskog rata, a početkom XXI veka je obnovljena. Crkva je zidana lomljenim pritesanim kamenom, a spolja je malterisana. Po fragmentima freskomaltera može se zaključiti da je bila ikonopisana. Pronađeni su ostaci starog poda od kamenih ploča. Na jednom grobu bila je upotrebljena rimska šara, što svjedoči da je ovo područje bilo naseljeno u rimsko doba. Crkva je u obliku djeteline sa četiri lista, i na temelju se vidi uticaj primorskog neimarstva, tako da pripada crkvama kasnog antičkog perioda. Crkva je na obodu seoskog groblja, a mnogi meštani svedoče da su prilikom gradnje porodičnih grobnica, u zemlji nailazili na zidove koji ukazuju da je tu nekada postojao mnogo širi crkveni kompleks, o kome se do sada skoro ništa ne zna.
Kulturno dobro je ugroženo proširenjem groblja direktno uz crkvu. Ostaci crkve, visine oko jednog metra, su konzervirani, ali zapušteni. Najveći faktor oštećenja, pored prirodnog, je nebriga nadležnih organa u očuvanju objekta.